De Morgenzon: hoe een oude fabriek weer onderdeel wordt van de stad
Op sommige plekken ligt de geschiedenis niet in een museum. Die zit verstopt in een straatnaam, in een oude foto of in een stuk grond waar generaties Groningers langs zijn gefietst zonder precies te weten wat daar ooit stond.
Aan de Helper Westsingel in Groningen maakt de voormalige Hoefijzerfabriek plaats voor De Morgenzon. Een woonproject met appartementen, sociale huurwoningen en een groen binnengebied. Maar het verhaal van deze locatie begint veel eerder.
Voor architect Nico van Team 4 vormt die geschiedenis het vertrekpunt van het ontwerp: “Het zijn allemaal laagjes die je over elkaar heen legt.” Ooit stond hier een bloemkwekerij en later werd het terrein getransformeerd naar de Hoefijzerfabriek. Nu ontstaat er een nieuwe woonomgeving.
Elke periode heeft zijn sporen achtergelaten en juist die sporen vormden de basis voor De Morgenzon. Vier lagen uit de geschiedenis en de toekomst van dezelfde locatie die terug te vinden zijn in het ontwerp.
De kwekerij
De meeste mensen kennen deze locatie als de voormalige Hoefijzerfabriek. Maar voordat hier hoefijzers werden gesmeden, lag op deze locatie een bloemkwekerij met de naam ‘De Morgenzon’. Een groene omgeving aan de rand van de stad.
Juist die geschiedenis vormde een belangrijke inspiratiebron voor het nieuwe plan. “Het was een steeds verder verstenende locatie. Datgene wat wij nu doen is die plek weer vergroenen,” aldus Nico.
Dat zie je terug in het ontwerp. Waar jarenlang vooral beton, verharding en bedrijfsbebouwing aanwezig waren, ontstaat straks een groene leefomgeving. De naam De Morgenzon verwijst daarmee niet alleen naar het verleden. Het vertelt ook veel over de toekomst van deze locatie.
De Hoefijzerfabriek
De geschiedenis van deze locatie bestaat uit meer dan groen alleen. Jarenlang was de Hoefijzerfabriek een begrip in Groningen. De fabriek – die ooit aan de rand van de stad lag – kwam door de groei van de wijk uiteindelijk midden tussen de woningen terecht.
Voor ons als architectenbureau was dat verleden geen hoofdstuk dat afgesloten moest worden. Het werd juist onderdeel van het ontwerp. Tijdens een bezoek aan het terrein ontdekte Nico een oude staalplaat waarin de vormen van hoefijzers waren uitgestanst. Restmateriaal uit het productieproces dat jarenlang weer werd omgesmolten opnieuw te verwerken, waarvan een klein restant ongezien nog op het terrein lag. “Dat was zo’n fantastisch patroon. Toen dacht ik: dit moeten we gebruiken.” Die ontdekking vormde de basis voor de balkonhekken van de nieuwe woningen.
Ook op andere plekken leeft de geschiedenis voort. In de poorten, de materialisering en zelfs in de typografie van de huisnummers zijn verwijzingen opgenomen naar de oorspronkelijke fabriek en de architectuur uit de omgeving. Juist die details zorgen ervoor dat deze nieuwe ontwikkeling geworteld blijft in haar omgeving.
De woningbouwopgave
De Morgenzon gaat niet alleen over geschiedenis. De vraag was vooral hoe een voormalige bedrijfslocatie opnieuw onderdeel kon worden van de woonwijk. Tegelijkertijd moest ruimte worden gemaakt voor groen, ontmoeting, klimaatadaptatie en een prettige leefomgeving voor zowel nieuwe als bestaande bewoners. Juist in dat samenspel van belangen ontstaat de opgave waar wij bij Team 4 energie van krijgen.
Wat ooit een afgesloten bedrijfslocatie was, wordt straks een openbaar toegankelijk woongebied met een groen hart. Bewoners en bezoekers bewegen zich door een autoluwe omgeving waar ontmoeten, wandelen en verblijven centraal staan.
Ook in de woningen zelf zijn keuzes gemaakt die bijdragen aan de kwaliteit van het wonen. De hofwoningen zijn zo ontworpen dat de slaapvertrekken en privétuinen aan de rustige zijde liggen, terwijl de woonvertrekken en balkons zijn gericht op het gemeenschappelijke groene hart.
Bij de woningen aan de Helper Westsingel is juist gekozen om de woonkamers en balkons aan de luwe zijde van het gebouw te positioneren. De villa, die verwijst naar de voormalige directeurswoning, krijgt buitenruimten die zijn opgenomen in een verhoogde tuin of geïntegreerd als dakterras. Zo sluit iedere woning aan op de directe omgeving.
Voor Nico zit de kwaliteit niet alleen in de woningen zelf. “Wat wij hier realiseren is niet alleen woonkwaliteit voor de mensen die in De Morgenzon gaan wonen. Het is kwaliteit voor de hele wijk.” Het gaat over hoe nieuwe woningen kunnen bijdragen aan een bestaande buurt.
De toekomst
De uitdagingen van vandaag vragen om meer dan een goed gebouw. Ze vragen om een leefomgeving die voorbereid is op de toekomst.
Daarom werken wij vanaf het begin vaak samen met landschapsarchitecten om architectuur en landschap als één geheel te ontwerpen. “We maken niet een standaard straatje waar je een tuin omheen ontwerpt. Bij de Morgenzon hebben we echt gekeken hoe architectuur en landschap elkaar kunnen versterken.”
Die integrale benadering maakt De Morgenzon meer dan een woonproject. Het vertelt vooral iets over de manier waarop wij bij de Architecten van Team 4 naar een opgave kijken. Voor ons begint een ontwerp niet bij een gebouw, maar bij de locatie zelf. Wat is hier eerder geweest? Hoe wordt de omgeving gebruikt? Wat hebben toekomstige bewoners nodig? En welke opgaven spelen hier vandaag en morgen? Pas als we die vragen begrijpen, ontstaat een ontwerp dat recht doet aan de locatie en aan de mensen die er gebruik van gaan maken.
Voor Nico komt in dit project alles samen wat architectuur voor hem interessant maakt. “Het verhaal van vroeger, het landschap, de sociale cohesie, de architectuur en de locatie zelf. Om dat allemaal samen te brengen, dat vind ik echt het mooiste van mijn werk.”
Na jaren van voorbereiding is inmiddels gestart met de sloop van de bestaande bebouwing. De fabriek verdwijnt, maar de geschiedenis blijft zichtbaar. Voor ons laat De Morgenzon zien dat ruimtelijke kwaliteit ontstaat wanneer een ontwerp voortkomt uit de locatie zelf en antwoord geeft op de opgaven van vandaag en morgen.
